Vũ Thất

Bảo Bình 1

Chủ nhật buồn

1.“Chủ nhật buồn”

Bản tình ca “tuyệt mạng” đầy huyền thoại

Hoàng Nguyễn / Trọng Nghĩa


Mời thưởng thức:
(click)

 Chủ Nhật Buồn             Ban AC & M
Nhạc sĩ Seress Rézso và ca khúc “Chủ nhật buồn”, nguyên tác tiếng Hung.
 
                                    Audio :  Szomoru Vasarnap       Hernadi Judit
Ca khúc chết người”, “Quốc ca của những kẻ tự tử”, đó là những cái tên mà người đời đã đặt cho bài “Chủ nhật buồn” (Gloomy Sunday, Sombre Dimanche). Nguyên tác tiếng Hungary là Szomorú vasárnap, đây là một ca khúc được liệt vào hàng bất tử trong lịch sử âm nhạc đại chúng thế giới.
 
Rất nhiều người Việt đã quen thuộc với giai điệu quen thuộc của ca khúc “Chủ nhật buồn”, được nhạc sĩ Phạm Duy viết lời Việt và phổ biến. Thế nhưng ít ai chú ý rằng đó là một bài hát xuất xứ từ Hungary, từng đi chinh phục thế giới qua các phiên bản tiếng Anh – Gloomy Sunday – hay tiếng Pháp – Sombre Dimanche.
Audio :  Glommy Sunday           Original Song
             Glommy Sunday           Seress Rezso
Mang tựa gốc là Szomorú vasárnap, từng được mệnh danh là “Ca khúc chết người”, “Quốc ca của những kẻ tự tử”, ngay tại Hungary, bài “Chủ nhật buồn” được xem như thương hiệu tầm cỡ thế giới bậc nhất của Hungary trong âm nhạc, còn tại nước Pháp, vào năm 1999, ca khúc này được bình chọn là bản nhạc tình buồn nhất của thế kỷ XX.
 
Bài hát u sầu này đã được dịch ra hơn 100 thứ tiếng trên thế giới (trong đó có cả tiếng Việt và Quốc tế ngữ esperanto), thu hút không biết bao nhiêu là đại danh ca của thế giới, từ Billie Holiday, Ray Charles, Ricky Nelson, tại Mỹ, cho đến Sarah Brightman tại Ireland, Björk tại Iceland hay Serge Gainsbourg tại Pháp…, không kể đến các các ca sĩ hát tiếng Nhật, tiếng Hoa, tiếng Hàn…
 
Một trong những ca sĩ được cho là đã thể hiện hay nhất bài hát này là nữ danh ca Mỹ người da đen Billie Holliday, mà cách thể hiện đầy cảm xúc, đã khiến cho bài hát của cô bị cấm tại Anh Quốc vào năm 1941 vì bị cho là làm nản lòng người nghe vào lúc nước này cần động viên tinh thần dân chúng để chống Phát xít Đức. (Mời đọc cuộc đời ca sĩ Billie Holliday dưới bài này):

Audio
:   Glommy Sunday           Billie Holiday
                                   
Ngoài cách thể hiện đầy u uẩn, ray rứt của Billie Holiday, ca khúc Gloomy Sunday cũng từng được nhiều ca sĩ khác trình bày với một phong cách nhẹ nhàng hơn, chẳng hạn như phiên bản của ca sĩ Mỹ Ricky Nelson, từng nổi tiếng trong giới hát nhạc ‘’đồng quê’’ (country music).

Glommy Sunday           Ricky Nelson
Glommy Sunday           Damia
“Chủ nhật buồn” xuất xứ từ một bài thơ… thất tình


Theo thông tín viên Hoàng Nguyễn từ thủ đô nước Hung, ca khúc “Chủ nhật buồn”, nhạc của Seress Rezső, lời thơ của Jávor László và Seress Rezső, ra đời vào giữa thập niên 30 thế kỷ trước tại Budapest. Tất cả xuất phát từ một bài thơ… thất tình của Jávor László, khi đó 26 tuổi, phóng viên hình sự một tờ báo ở Budapest. Ðó là năm 1933. Chàng trai Jávor László buộc phải chia tay với người yêu, khi đó đã là vợ kẻ khác. Tương truyền, trong buổi hẹn hò bí mật cuối cùng, Jávor tuyên bố chấm dứt hoàn toàn mối quan hệ,và đối với chàng, cô gái không còn tồn tại nữa.
 
Bài thơ “Chủ nhật buồn” đã ra đời như thế, như một kỷ niệm cho mối tình đã chết, đầy tang tóc với câu mở đầu: “Chủ nhật buồn với muôn cành hoa trắng – Anh chờ em với lời kinh cầu”, để rồi khi mối tình không còn và ngày chủ nhật đối với anh chỉ còn là nước mắt và nỗi âu sầu.
Sau khi ra đời, bài thơ không được ai biết tới và tác giả thi phẩm đã đề nghị Seress Rezső, một nhạc sĩ tự học, phổ nhạc cho bài thơ đó. Sau vài tháng, bài hát “Chủ nhật buồn” ra đời, và người nhạc sĩ không hề biết nhạc lý đã phải huýt sáo để nhờ một thanh niên thạo nhạc ghi lại với giá 5 đồng.
 
Tiếng tăm của bài ca “tuyệt mạng”
Trong khi các tác giả đang buồn bã vì ca khúc không chạy như ý muốn thì đột nhiên, báo chí Hungary loan tin trong vòng 2 tuần liền, đã có hai người tự sát bên bản nhạc “Chủ nhật buồn”. Tháng 11/1935, báo chí Hungary mở cuộc tấn công phê phán ca khúc và gọi nó là “bài ca giết người”.
 
Lúc đó, báo chí Thụy Sĩ, Ý, Pháp, Ðức bắt đầu viết về “Chủ nhật buồn”, nơi khen, nơi chê, và truyền thông quốc tế bắt đầu gọi ca khúc là “Quốc ca của những kẻ tự tử”. Từ Châu Âu lan sang Bắc Mỹ, tờ New York Times còn loan tin tại Budapest, đã có một làn sóng người nhảy xuống dòng Danube tự tử khi nghe bài hát.
 
Tất nhiên, đây chỉ là một trong những “huyền thoại đô thị” mà Budapest cũng có không ít, nhưng điều đáng chú ý là cơn sốt “Chủ nhật buồn” khi đó mới có ở một số nước, chứ chưa hề có ở Hungary. Chỉ khi một ông bầu âm nhạc người Pháp sang Budapest để nghe ca khúc, rồi mang bản nhạc về và cho dựng tại Paris, lúc đó cả thế giới mới biết đến Seress, người nhạc sĩ.
 
“Chủ nhật buồn” bắt đầu chinh phục thế giới bằng cơn sốt như vậy. Cả châu Âu hướng về mốt… đau buồn tập thể, dẫn đến… tự sát, như thế ! Jávor, chàng trai thất tình, bỗng nổi tiếng với bài thơ “Chủ nhật buồn”, đã nói với báo giới khi nghe phong thanh về thành công “chết người” của mình: “Giờ, người ta nghĩ đến tôi như kẻ đào mồ với chiếc xẻng trong tay”.
 
Giải mã “ma lực”’ của ca khúc “Chủ nhật buồn”
Người ta nói nhiều đến “Chủ nhật buồn” như một bài ca có ma lực vô cùng đặc biệt, khiến người nghe ảo não, sầu muộn đến độ phải tự tìm đến cái chết. Không thể biết được đâu là sự thật, đâu là chứng cuồng tầm cỡ thế giới, và đâu là món nghề quảng cáo của sự kinh doanh nghề sân khấu.
 
Quả thực, cạnh thi thể nhiều người tự vẫn, có bản nhạc của ca khúc, nhất là ở Hungary. Nhưng xứ sở này, dù có “Chủ nhật buồn” hay không, cũng đã được liệt vào hàng những quốc gia hàng đầu thế giới trong các thống kê về số người tự sát !
Thời kỳ 1935-36, khi bài hát ra đời, nhân loại đang đứng trước cuộc Thế chiến thứ hai sắp bùng nổ và cuộc khủng hoảng kinh tế đang ở độ trầm trọng. Khi tìm hiểu nguyên do và bản chất của hiện tượng “Chủ nhật buồn”, những luận văn “nặng ký” đã không quên điều đó.
Tuy nhiên, như mọi người đều nhận thấy, giai điệu đơn điệu, lặp đi lặp lại theo cung đô thứ của bài ca, đã thể hiện một cái gì đó đáng kể. Và quả thực, mỗi thời đại đều có một “bài ca chết người” của mình.
 
Chỉ vài năm sau khi bài thơ của Jávor László ra đời, “Chủ nhật buồn” – kèm giai điệu của Seress Rezső – đã được dịch ra gần 30 thứ tiếng; bản nhạc và những chiếc đĩa hát “Chủ nhật buồn” tràn ngập thị trường thế giới, gieo rắc không khí buồn đau, chết chóc khắp châu Âu, Mỹ, Phi và lan sang cả Trung Quốc…
 
Thành công của thi phẩm “Chủ nhật buồn” vượt xa mọi mong đợi. Cố nhiên, ngoài sự đau khổ của Jávor László, cần một ai khác phổ nhạc cho những vần thơ tang tóc đó. Ðó là Seress Rezső, một nhạc sĩ tự học, vụng về nhưng thiên tài: từ Quận VII bùn lầy nước đọng của thủ đô Budapest, ông đã có một bài ca được các cây đại thụ trong làng nhạc quốc tế xưng tụng.
 
Seress Rezső, nhạc sĩ thiên tài nhưng không biết nhạc lý
Seress chào đời năm 1899 trong một gia đình gốc Do Thái và thường được gọi với cái tên “Seress bé nhỏ” vì ông chỉ cao hơn 1m55 chút đỉnh. Cả đời chỉ chơi nhạc buổi tối ở Kulacs và Kispipa, hai tiệm ăn nhỏ và đầy khói thuốc lá ở Budapest, nơi đầu thập niên 30 từng là nơi gặp gỡ của tầng lớp tiểu thị dân nghèo khó.
 
Như hồi tưởng của người đương thời, chỉ ở giữa tiệm ăn họa chăng còn chút hơi ấm của chiếc lò sưởi gạch màu nâu, chứ khách khứa ngồi gần cửa ra vào vẫn phải mặc nguyên áo khoác vì lạnh lẽo. Hầu như thực khách không mấy khi thấy rõ Seress ngồi khuất sau chiếc dương cầm.
 
Miệng phì phèo thuốc lá, giọng khản đặc, chỉ chơi dương cầm kiểu “mổ cò” với hai ngón của bàn tay phải, lần mò tìm nốt nhạc, vậy mà theo lời kể của người đương thời, hàng ngày, từ 6 giờ tối đến rạng sáng, Seress đã tạo nên một bầu không khí “bốc lửa” tại nơi ông chơi nhạc.
 
 
Seress Rezső
 Otto Klemperer, nhạc trưởng lừng danh người Đức đã có lời nhận xét ngắn gọn về Seress: “Không phải nhạc sĩ – chỉ là thiên tài”. Chắc chắn như thế, vì trong 40 năm ròng rã của đời nghệ sĩ, Seress không hề biết viết, biết đọc bản nhạc, ông cũng không biết hát theo nghĩa thực của từ này.
 
Cách sáng tác của Seress cũng đặc biệt : vừa huýt sáo, ông vừa ngẫm nghĩ và khi được giai điệu nào “hợp lý”, ông nhờ người ghi lại thành bản nhạc. Thô sơ vậy nhưng Seress là tác giả của ít nhất 40 ca khúc đỉnh cao mà nhiều người Hungary cho rằng không tồi hơn, thậm chí, có thể còn hay hơn “Chủ nhật buồn” !
 
Vào thời điểm “Chủ nhật buồn” ra đời, báo chí đã viết về người nhạc sĩ như sau: “Ở nước ngoài, nếu một nhạc sĩ chỉ sáng tác được một phần tư số ca khúc được ưa thích so với Seress, thì người ấy hẳn phải sống vương giả, có nhà lầu, xe hơi, và có thể lựa chọn các hợp đồng phim ảnh. Còn Seress thì chơi dương cầm ở một quán nhỏ, thù lao “vương giả” mỗi tối là vài đồng và một bữa tối thanh đạm”.
Cho dù đã có rất nhiều tiền tác quyền trong các ngân hàng ngoại quốc, nhưng Seress không bao giờ đặt chân ra nước ngoài và cũng không bao giờ đụng chạm được đến những khoản tiền đó. Sau Ðệ nhị Thế chiến, Hungary về phe thua cuộc và số tiền của ông đã bị “đóng băng” với lý do… nước Hung phải bồi thường thiệt hại chiến tranh cho Đồng minh !
 
Không chỉ là tác giả phần nhạc của “Chủ nhật buồn”, Seress Rezső còn đặt lời hai cho ca khúc, biến bài hát từ một bản tình ca thành một tác phẩm với âm hưởng của ngày tận thế với những câu như: “Mùa thu tới và lá vàng rơi – Tình người chết rục trên đất này”.
 
Seress Rezső : Từng thoát chết trong gang tấc để rồi lại tự vẫn quyên sinh
Cảm hứng ấy được tạo bởi những trải nghiệm cá nhân: cuối Đệ nhị Thế chiến, vì nguồn gốc Do Thái của mình, Seress Rezső bị bắt vào trại tập trung và trong khoảnh khắc kinh hoàng, khi phải tự đào hố chôn mình, một sĩ quan Đức từng nghe ông hát “Chủ nhật buồn” tại Budapest trước đó vài năm đã cứu ông khỏi cái chết chắc chắn.
 
Những năm tháng sau đó dưới thời Cộng sản, cái tên Seress Rezső cũng bị đưa vào danh mục cấm vì chính quyền cho rằng các sáng tác của ông mang yếu tố độc hại, hơn nữa, theo cách nói thời bấy giờ, chúng “phục vụ cho chủ nghĩa đế quốc”.
Năm 1956, khi mấy trăm ngàn dân Hung di tản sau cuộc cách mạng mùa thu bị Liên Xô đàn áp, Seress đã có thể ra nước ngoài và bạn bè ông cũng khuyên nhà nhạc sĩ như vậy. Nhưng không gì khiến Seress rời nước Hung! Ông quá yêu vô mảnh đất Budapest và trong 10 năm cuối đời, không bao giờ ông bước khỏi Quận VII nơi ông sinh sống và chơi nhạc.
 
Lúc sáu mươi chín tuổi, tháng 1-1968, khi biết mình lâm trọng bệnh, Seress đã tìm đến cái chết vào một ngày thứ Hai buồn bã bằng cách nhảy từ cửa sổ căn hộ ông sống, tại tầng 4 một tòa nhà. Cả đời bị ám ảnh bởi cái chết, bài ca do ông phổ nhạc và đặt một lời cũng là một “tình ca chết chóc”, vậy mà chính cái chết đã đưa Seress vào bất tử, như bản “Chủ nhật buồn” trước đó 35 năm.
 
Phiên bản tiếng Việt của Phạm Duy dựa theo bản tiếng Pháp
Không chỉ nổi tiếng trên thế giới, “Chủ nhật buồn” còn được biết đến ở Việt Nam rất sớm, từ đầu thập niên 50, qua lời Việt của nhạc sĩ Phạm Duy. Trong một hồi tưởng, nhạc sĩ cho biết trong thời gian du học ở Pháp, ông rất yêu những bản nhạc tình của một nữ nhạc sĩ Pháp đương thời và có soạn lời tiếng Việt cho một số bài của cô, trong đó, có bản “Chủ nhật buồn” mà Phạm Duy nghĩ là đã được phóng tác từ dân ca Hung-gia-lợi.
                         Audio : 
                               Chủ Nhật Buồn             Duy Quang
                               Chủ Nhật Buồn             Khánh Ly
                               Chủ Nhật Buồn             Lệ Thu
                               Chủ Nhật Buồn             Mai Hương
                               Chủ Nhật Buồn             Thiên Phượng
                               Chủ Nhật Buồn             Trần văn Trạch
 
Ca từ của bản tiếng Việt, mặc dù, như lời Phạm Duy, là được phỏng theo bản tiếng Pháp, nhưng lại theo sát và phản ánh tinh thần của nguyên bản một cách tài tình và đáng phục: “Chủ nhật buồn, đi lê thê – Cầm một vòng hoa đê mê – Bước chân về với gian nhà – Với trái tim cùng nặng nề…”
 
Bài ca do Phạm Duy đặt lời được du nhập vào Việt Nam đúng lúc đất nước phân ly, lòng người tan nát và tao loạn. Như Phạm Duy nhận xét, “Chủ nhật buồn” có thể đã ảnh hưởng nhiều đến dòng nhạc tình nói về thân phận những cặp tình nhân yêu nhau trong cơn mê sảng và nhức nhối, với tâm thức có thể xa nhau (vĩnh viễn) bất cứ lúc nào, xuất hiện ở miền Nam cuối thập niên 50 thế kỷ trước.
Phạm Duy nhìn thấy ảnh hưởng và dấu ấn khá rõ ràng của “Chủ nhật buồn” trong “Lời buồn thánh”, một nhạc phẩm tân lãng mạn của Trịnh Công Sơn, hoặc trong nỗi buồn của ngày Chủ nhật mùa mưa ở ca khúc “Tuổi đá buồn”: “Trời còn làm mưa, mưa rơi mênh mang – Từng ngón tay buồn em mang em mang – Đi về giáo đường, ngày Chủ nhật buồn…”.
 
Ra đời cách đây gần 8 thế kỷ, cho đến nay, “Chủ nhật buồn” vẫn là nguồn cảm hứng cho nhiều ca sĩ, ban nhạc với những cách thể hiện khác nhau của bài hát. Mang tâm tình của một cá nhân (Jávor László), được thăng hoa bởi nét nhạc và tâm tự sầu cảm của Seress Rezső, “Chủ nhật buồn” xứng đáng là một ca khúc vượt thời gian của dòng nhạc tình quốc tế thế kỷ thứ XX
 
Bài đọc thêm :
 
Bí mật về bài hát “Chủ nhật buồn” khiến hàng trăm người tự tử
Bài hát nói về tâm trạng đau khổ của một người thất tình “ngồi một mình, nghe hơi mưa”, với “đợi chờ không nguôi ngoai”.
 
Bài hát   khiến hàng trăm người tự tử
Nhạc sĩ người Hungary Rezso Seress sáng tác bài Szomorú Vasárnap để diễn tả tâm trạng thất tình của mình. Seress không ngờ rằng, bài hát của ông bị “kết tội” là nguyên nhân làm cho hàng trăm người tự tử.
Một chiều buồn cuối năm 1932, bầu trời Paris thật ảm đạm, mưa nặng hạt và lạnh lẽo. Nhạc sĩ dương cầm Rezso Seress ngồi chơi đàn dương cầm bên cửa sổ. Một giai điệu chợt xuất hiện trong đầu ông và nửa tiếng đồng hồ sau, bài hát Szomorú Vasárnap (phiên bản tiếng Anh là Gloomy Sunday – Chủ nhật buồn) đã ra đời.
 
Bài hát của ông nói về tâm trạng đau khổ của một người thất tình “ngồi một mình, nghe hơi mưa”, với “đợi chờ không nguôi ngoai” và cuối cùng là “chủ nhật nào, tôi im hơi… đến với tôi thì muộn rồi”.
Bài hát ban đầu bị các hãng thu băng từ chối vì “nhạc và lời quá buồn thảm”. Phải mất vài tháng trời, Seress mới tìm được một hãng băng đĩa nhận lời mua nó và phát hành tại nhiều thành phố lớn trên thế giới.
 
Khi Szomorú Vasárnap được tung ra thị trường,những chuyện kỳ lạ bắt đầu xuất hiện. Tại Berlin (Đức), một thanh niên sau khi nghe bài hát đã phàn nàn với bạn bè rằng anh ta bị ám ảnh bởi nhạc và lời của nó, anh rơi vào trạng thái trầm cảm và không sao thoát ra được. Cuối cùng, anh ta đã dùng súng bắn vào đầu tự vẫn. Vài ngày sau, cũng tại Berlin, người ta lại phát hiện một cô gái treo cổ tự tử và dưới chân cô là bản nhạc Chủ nhật buồn.
 


Báo chí bắt đầu loan tin về hiện tượng này, và liên tiếp các vụ án tương tự xảy ra ở nhiều nơi trên thế giới như Hungary, Pháp, Mỹ. Bản thân Seress cũng rất kinh ngạc và không tin vào điều đó. Nhưng khi người ta thống kê được hàng trăm vụ tự tử trên khắp thế giới có liên quan đến bài hát của Seress thì ông bắt đầu hoảng sợ thực sự.
Lệnh cấm lưu hành bài hát đã được nhiều nước như Anh, Mỹ đưa ra. Nhưng càng cấm, bài hát càng nổi tiếng và danh sách những nạn nhân càng dài thêm, ở đủ mọi lứa tuổi, ngành nghề, màu da. Có tới 15 quốc gia đâm đơn kiện tác giả Seress, buộc tội ông có liên quan đến những cái chết đó.
 
Cơn sốt bài hát Chủ nhật buồn lên đến đỉnh điểm vào năm 1936. Bất chấp lệnh cấm, bản copy bài hát được bày bán khắp nơi ngay trên hè phố Paris. Những lời đồn đại làm cho nhiều ban nhạc và ca sĩ không dám hát bài “chết chóc” này. Nhạc sĩ Seress sau đó đã cố gắng thu hồi bài hát của mình nhưng không thành công. Sau này, chính Seress cũng tự tử vào năm 1968.
 
Giải mã điều bí mật
Các nhà nghiên cứu cho biết, âm nhạc, điện ảnh… có thể tác động tới tâm lý của con người, nhưng không phải là quyết định. Thời kỳ đó, Mỹ và châu Âu đang trong giai đoạn phát triển công nghiệp. Xã hội bị khủng hoảng sau Thế chiến thứ nhất, nạn thất nghiệp gia tăng, cùng với nỗi buồn tang tóc thời hậu chiến.
 
Sự khủng hoảng xã hội sâu rộng này được thể hiện rõ nét với sự lên ngôi của học thuyết Hiện sinh. Điều này tác động mạnh lên tâm lý của dân chúng và đẩy nhiều người trong số họ rơi vào trạng thái mất phương hướng, trầm cảm, thất vọng trong cuộc sống.
Trong bối cảnh đó, chỉ cần thêm một tác động nhỏ từ bên ngoài như âm nhạc, ca từ, phim ảnh có nội dung buồn thảm là cũng có thể đẩy con người đến quyết định tiêu cực.
Bài hát Chủ nhật buồn rất ảm đạm chính là “giọt nước làm tràn ly”. Thêm nữa, sự cộng hưởng thêu dệt của dư luận đã tạo nên cái “mốt tự tử” vào thời kỳ đó.
Thời gian sau, không còn hiện tượng tự tử vì bài hát Chủ nhật buồn nữa. Lệnh cấm bài hát này cũng được bãi bỏ từ lâu ở châu Âu, Mỹ.

 

Theo Quang Tâm – Sức Khỏe & Đời Sống
Công Lê
Từ lâu hai bài hát trữ tình mang phong cách Jazz là Gloomy Sunday và Strange Fruit đã trở thành những ca khúc ruột cho mỗi ai thất tình, cho mỗi ai tiếc nuối bóng dáng tình nhân đã đi xa mãi mãi và cho mỗi ai yêu thương đồng loại không phân biệt màu da. Khi giai điệu lắng đọng với những ca từ buồn não nề của Gloomy Sunday và Strange Fruit vang lên người thưởng thức lại nhớ tới nữ ca sĩ da màu bạc mệnh Billie Holiday – nữ hoàng của dòng nhạc Jazz.
 
Sinh ra và lớn lên trong bất hạnh, Billie Holiday dường như không biết đến màu sắc của tình thương yêu và sự bình yên. Billie trải qua tuổi thơ đầy sóng gió, đau khổ và nước mắt. Bà sinh ra mang thân phận mồ côi, luôn lượm lặt những mảnh ghép màu hồng để giảm bớt những đớn đau, bất hạnh của cuộc đời mình. Billie sinh ngày 7 tháng 4 năm 1915 tại thành phố Philadelphia. Mẹ bà tên là Sadie- một phụ nữ bất hạnh sinh ra Billie trong cảnh không chồng, không hôn thú, bị bạc đãi và cha mẹ đẻ bỏ rơi vì lý do hư hỏng. Bà sinh Billie ra trong đói nghèo và sự khổ nhục. Có lẽ tạo hóa cho rằng cuộc đời của bà chưa nếm đủ những niềm đau nhức nhối nên sau này cô con gái Billie Holiday tiếp tục đi trên con đường đau khổ, nước mắt và không niềm kiêu hãnh giống như số phận của mẹ cô.
 
Bà Sadie bỏ quên đứa con tại Baltimore để lên New York hành nghề mại dâm. Billie Holiday từ đó trở thành một đứa trẻ mồ côi, mặc dù cô biết cha mình là một nhạc sĩ và đang sống lẩn quất không xa nơi cô, nhưng ông ta không nhìn nhận đứa con này. Billie như một món hàng rẻ rúng, qua tay người này người khác. Đứa trẻ tội nghiệp mang màu da đen ấy trải qua phần lớn tuổi thơ trong đau khổ, thèm khát tình yêu thương của người thân mà rất xa vời. Tuổi thơ cơ cực chưa dừng lại ở chuỗi ngày tối tăm mặt mũi với những công việc nặng nhọc, Billie còn bị người ta cưỡng bức lạm dụng tình dục khi mới lên mười. Tuổi mười ba, Billie lại bị người mẹ ruột vô tâm bán vào nhà thổ. Cuộc đời Billie từ đó gắn liền với nghề gái điếm.
 
Billie sinh ra và lớn lên trong bối cảnh xã hội Mỹ đang có nạn phân biệt chủng tộc gay gắt, các nơi công cộng không có chỗ  cho người da màu đứng chung với người da trắng. Chỉ còn chốn ăn chơi nhà thổ hai màu da mới chung đụng gặp nhau, bởi khách mua vui là người da trắng, còn người bán hoa lại thường là những cô gái da đen. Ở những nơi này, Billie bắt đầu tiếp xúc với các nhạc sĩ, với nhạc blues đang thịnh hành lúc bấy giờ. Cô say mê âm nhạc và hay ca hát từ ngày nhỏ nhưng bản thân Billie chưa khi nào nghĩ rằng mình sẽ trở thành một ca sĩ, đứng trên sân khấu trình diễn cho mọi người thưởng thức. Và Billie Holiday đến với âm nhạc rất tình cờ.
 
Một hôm bà đến một phòng trà xin làm vũ nữ, người ta hỏi bà có biết hát hay không? Billie trả lời rất gãy gọn là có. Bà đến với âm nhạc rất tình cờ và hồn nhiên, bà mang vào âm nhạc chất hoang dại và cả những nỗi niềm đau khổ, ẩn chứa từ bấy lâu trong mình. Billie thổi hồn vào từng ca khúc với cách phân nhịp rất khéo léo, âm vực tuy hẹp nhưng bà biết cách luyến láy sao cho mỗi ca từ đều phù hợp với điểm yếu này của mình. Giọng hát của Billie lành lạnh, rên rỉ và rất đau đáu, làm chủ tiết tấu nhưng cũng rất ngẫu hứng. Và đặc biệt mỗi khúc ca Billie hát lên đều bằng cảm xúc chân thật của bản thân. Bà khiến mỗi ca khúc thoát ra từ giọng bà đều mang dáng dấp của một nguồn sinh khí tuy buồn nhưng có sức lay động từ tận sâu thẳm bên trong người thưởng thức.
 
Billie Holiday theo nghiệp cầm ca trong thời kì nước Mỹ phân biệt màu da gay gắt. Một ca sĩ da màu như cô không có chỗ để tài năng được ca ngợi. Billie viết trong hồi ký tựa đề Lady sings the blues, rằng : “Người ta đã nói với tôi: chưa một ai hát chữ “đói” hay là chữ “yêu” như tôi. Có thể đó là vì tôi biết rất rõ ý nghĩa những từ này. Tất cả những gì tôi mong đợi ở cõi đời này đều trực tiếp bắt nguồn từ hai chữ đó.” Để vươn lên thành công Billie đã  trải qua những tháng ngày gian khó, nhục nhã ê chề. Bà là niềm tự hào của những ban nhạc bà tham gia khi giọng hát trời phú làm say đắm lòng người. Billie là giọng ca vàng cho mỗi quán bar, mỗi khách sạn, mỗi nơi lưu diễn bà đi qua… Nhưng khi người ta gặp bà với hình hài của người da đen, người ta khinh bỉ, coi rẻ và gọi bằng cái tên đầy đầy miệt thị “con mọi”.

 
Vượt qua những sự kì thị ấy, Billie vẫn thành công vang dội ở tuổi đời rất trẻ, khi mới mười bảy tuổi tên tuổi bà đã trở nên quen thuộc tại Mỹ. Vài năm sau đó Billie Holiday nổi danh xuyên lục địa. Người ta chìm đắm trong giọng hát là lạ nhưng rất dễ thấm vào lòng của Billie. Billie kéo dài danh tiếng của mình suốt hơn hai mươi năm trời từ năm 1935 cho đến lúc bà qua đời.
Trong sự nghiệp của Billie rất nhiều ca khúc không mấy tiếng vang nhưng qua giọng hát của bà, chúng vẫn biến thành những tình ca bất hủ. Có thể kể đến các bài hát như They can’t take that away from me, Gone with the wind, Blue Moon, God bless this child, Baby I don’t cry over you… đặc biệt là hai tình ca chết Gloomy Sunday và Strange Fruit – hai ca khúc đã làm tên tuổi Billie trở nên bất hủ mà không một ca sĩ nào về sau này có thể vượt qua nổi. Gloomy Sunday và Strange Fruit dưới sự thể hiện của Billie Holiday trở nên sống động, như cứa sâu vào lòng người nghe không đơn thuần là bởi ca từ, giai điệu buồn não nề mà còn bởi cảm xúc của người hát. Billie như sống với nhân vật, sự việc… trong từng ca khúc bà thể hiện.
 
Gloomy Sunday vốn là một bài hát thai nghén và sinh ra tại Hungary bởi nhà viết nhạc Reszo Seress và Laszlo Javor vào một ngày chủ nhật tháng 12 năm 1932. Ngày chủ nhật ấy mưa rơi, ảm đạm gợi nhớ tới một tình yêu đã mất, nhà soạn nhạc viết ra nó trong tâm trạng cay đắng, nhớ tiếc tình cũ. Ca khúc lưu hành sang Mỹ vào năm sau và được hát bởi nhiều ca sĩ khác nhau. Và đến khi Billie Holiday hát, Gloomy Sunday trở nên sống động hơn bao giờ hết. Billie không chỉ hát nó mà cô đang kể về nó. Cuộc đời Billie trải qua nhiều mối tình để quên đi những bất hạnh của đời mình, quên đi những bạc đãi của mọi người dành cho người da màu như cô.
 
Tuy nhiên Billie chưa khi nào có một tình yêu trọn vẹn, chưa khi nào tìm thấy một người đàn ông chân chính, yêu cô thật lòng. Họ thường là những kẻ phản bội, lợi dụng tiền bạc và danh tiếng của Billie nên đến với cô rồi nhanh chóng rời bỏ. Billie gặp và hát Gloomy Sunday như hát về cuộc đời, hát về tình yêu của mình. Đó là một trong những lí do ca khúc chết người này dưới sự thể hiện của Billie Holiday là chuẩn nhất so với những ca sĩ đã từng hát nó. Nghe Gloomy Sunday của Billie người thưởng thức như chìm lạc vào một vùng trời của kí ức, của tình yêu ngọt ngào thưở xưa giờ đã bay đi mất. Gloomy Sunday đã trở thành huyền thoại khi rất nhiều người mỗi khi nghe nó thường tìm đến cái chết. Đỉnh điểm cho việc này vào những năm 30 của thế kỉ trước, Gloomy Sunday đã gián tiếp giết chết hơn một trăm mạng người, trong đó có cả những ca sĩ hát nó. Nhiều nhạc sĩ lẫn ca sĩ từ chối hát ca khúc bị nguyền rủa này. Billie không chối từ Gloomy Sunday, trái lại bà còn hát với lòng say mê bất tận. Gloomy Sunday không chỉ là niềm khắc khoải, đau đáu của Billie về những mối tình tan nát, đầy vết thương lòng mà nó còn được hát lên bởi nội lực dồi dào của chính bà:
Glommy Sunday           Billie Holiday
 
“Sunday is gloomy,
My hours are slumberless
Dearest the shadows
I live with are numberless
Little white flowers
Will never awaken you
Not where the black coaches
Sorrow has taken you…”
 
Cũng giống như Gloomy Sunday, bài hát Strange Fruit được cất lên bằng cảm xúc mãnh liệt của Billie Holiday. Billie chìm ngập trong từng ca từ, từng nhịp điệu…
 
 “Southern trees bear strange fruit,
Blood on the leaves and blood at the root,                    
Black body swinging in the Southern breeze,
Strange fruit hanging from the poplar trees…”
 
Strange Fruit được Billie Holiday trình bày lần đầu tiên tại phòng trà Café Society thành phố New York, khi bà 24 tuổi. Nhạc phẩm này được viết bởi Abel Meeropol và hoàn thành năm 1937. Sau khi bài hát được hoàn thành, tác giả của nó muốn Billie Holiday là người thể hiện. Qua giọng hát của Billie Strange Fruit mới thực sự là bài hát phản kháng dữ dội. Mỗi khi Billie cất vang tiếng hát bài ca này là khán phòng, sân khấu chìm đắm trong không gian của âm nhạc, của tình yêu và cả nỗi buồn, sự hờn trách và niềm ân hận… Strange Fruit nói về những nạn nhân da màu, thường là người da đen và da đỏ bị người da trắng tại Mỹ hành hình treo cổ trên cây vào những năm cuối thế kỉ XIX và đầu thế kỉ XX.
 
Những lời ca vẽ ra những sự thật rất trần trụi, buồn và cũng đầy phản kháng những bất công, những định kiến màu da. Có lẽ không ca sĩ nào có thể bì nổi Billie Holiday khi cất ca bài hát này. Bởi chỉ có Billie hát là Strange Fruit buồn, da diết nhất và cũng đầy sự sục sôi nhất. Lý do người ta thích nghe Billie hát Strange Fruit không đơn thuần bà là ca sĩ da màu mà còn bởi cuộc đời bà cũng trải qua những kì thị như vậy và thêm nữa giọng hát của Billie rất hợp với giai điệu, ca từ của Strange Fruit. Trong hồi kí của mình bà nhắc đến bài hát này với niềm thương đau vô tận. Bà kể lại, mỗi khi cất vang bài hát này bà thường nghĩ tới những người thân của mình và sau mỗi lần trình diễn xong bà thường chạy thật nhanh vào cánh gà và khóc…
 
Những ca khúc thành công do Billie trình bày có rất nhiều nhưng có lẽ hai bài hát liên quan tới cái chết Gloomy Sunday và Strange Fruit mới là những khúc hát đưa Billie Holiday trở thành huyền thoại.
Billie Holiday kết thúc cuộc đời vào độ tuổi còn trẻ, năm bà 44 tuổi. Bà qua đời vào ngày 17 tháng 7 năm 1959 sau thời gian dài chống chọi âm ỉ với nạn phân biệt chủng tộc, với những niềm đau cuộc đời bất hạnh của mình và cả rượu và ma túy. Bà chỉ tìm thấy mình, cảm thấy mình kiêu hãnh trong những lời ca, giai điệu, trên sân khấu và trong nước mắt khi tìm thấy mối đồng cảm giữa mình với khán giả, với cả những kiếp phận bất hạnh…
 
Công Lê ANVN14
 
3. Phim Chủ Nhật Buồn
Đoàn Tất Trung
………..

Câu chuyện đầy chết chóc và ma quái này thật sự không làm tôi quan tâm, cũng chẳng sợ sệt, có điều không chú ý lắm vì nó không phải “gu” của mình. Nhưng một dịp tình cờ coi được phim “Chủ Nhật Buồn” (Gloomy Sunday), tất cả đều thay đổi ! Đây cũng là khía cạnh không được nhắc tới trong những bài viết bằng tiếng Việt.
            
 
Năm 1999 hai hãng phim Đức và Hung hợp tác sản xuất phim “Ein Lied von Liebe und Tod” (A song of love and death), tựa đề Anh Ngữ là Gloomy Sunday, “Chủ Nhật Buồn” . Phim này dựa trên một cuốn tiểu thuyết của Nick Barkow, mô phỏng theo câu chuyện của Rezso Seress. Tuy nhiên chỉ có một chi tiết trong đời thật của Seress được sử dụng : “một nhạc sĩ người Hung sáng tác một bản nhạc nổi tiếng, gây chết chóc cho bao nhiêu người khắp Âu Mỹ”. Những chi tiết khác trong phim đều được thay đổi so với cuộc đời thật của Seress. Đặc biệt là phần chính câu chuyện đã cho diễn ra trong đệ nhị thế chiến, khác với khung cảnh tiền chiến lúc bản nhạc thịnh hành…
Năm 2000 phim này đoạt nhiều giải thưởng tại Đức. Tại Mỹ được chiếu liên tục 70 tuần tại rạp West Newton Cinema (West Newton, Massachusetts). Ở Christchurch, New Zealand, một rạp hát nhỏ với 11 chỗ ngồi (Academy Arts Centre Theatre) đã chiếu phim này mỗi ngày từ năm 2001 ! (hình như chiếu ít nhất là 8 năm….
 
Tôi coi phim này khoảng 10 lần và chắc chắn thỉnh thoảng cũng sẽ tiếp tục coi. Sống ở Mỹ tôi được tiếp cận với phim Mỹ nhiều hơn phim Âu Châu và các nước khác. Một cách chủ quan, tôi cho rằng phim của Hollywood là number one. Tuy nhiên phim này là một trường hợp ngoại lệ. Nó có những yếu tố mà phim Hollywood không có trong cùng một phim. Nó có cuộc sống thanh bình, êm ả của một thành phố thơ mộng với dòng sông Danube, có những cuộc tình éo le ngang trái, có cái sôi động của thời cuộc, có thân phận của người dân sống trong vùng bị chiếm đóng …. Cách chọn diễn viên, diễn xuất, tình tiết, đối thoại, phối cảnh vv…vv… theo tôi đều xuất sắc, chẳng có chỗ nào chê được. Đạo diễn người Đức (Rolf Schübel), thành phần diễn viên gồm Đức và Hung. Phim này không có một happy ending, nhưng tôi lại thấy nó gần với cách suy nghĩ của người Á Đông ! Bỏ qua cách biệt về ngôn ngữ, văn hóa … con người của hai phương trời Âu Á căn bản không khác nhau mấy.
 
Trong một lần đang xem phim “Chủ Nhật Buồn”, bà xã tôi tình cờ đi ngang qua, đúng lúc bản nhạc bắt đầu. Tự nhiên cô ta đứng lại, chăm chú lắng nghe và yêu cầu tôi rewind vài lần. Bà xã tôi vốn không để ý nhạc dương cầm, không quan tâm tới xi nê trừ những phim thật nổi tiếng. Nhưng với bài này thì khác. Một người từ thái cực vô cảm trở thành bị lôi cuốn thì chuyện say mê của tôi cũng là bình thường…
 

Nếu không có cuốn phim này, có lẽ tôi không có cảm hứng cầm bút viết về bản nhac. Cá nhân tôi cũng có một phiên bản riêng của “Chủ Nhật Buồn”, nhưng chắc chắn không gây chết chóc cho ai hết.

Một đêm thu buồn, cũng vào ngày chủ nhật, bên bầu rượu sake hâm nóng, trong tâm trạng chán chường, buồn nản, tôi đã viết một bài thơ “tưởng tượng”:

Cô Quán Chiều Hôm
 
Hiu hắt chiều hôm một bóng người
Bước chân lầm lủi bốn phương trời
Đêm nay dừng lại, hoàng hôn lạnh
Cô quán bên đường thiên lý ơi !
 
Lữ khách ngồi trầm nghe ngất ngây
Rượu nồng chưa uống đã như say
Gió thu về đọng ngoài hiên lạnh
Mang cả non sông, một kiếp người
 
Ồ, ta đã say rồi cô quán ơi
Chiều thu man mác lá thu rơi
Nghe trong tĩnh mịch mùa xuân lại
Cô quán chiều nay rực lửa hồng

Đồi núi âm thầm khẽ tiễn đưa
Một chàng trai trẻ sáng tinh mơ
Đi như rong ruổi ngoài sương lạnh
Phảng phất trong lòng chút ngẩn ngơ


Dĩ nhiên “Cô quán chiều hôm” và cô quản lý nhà hàng trong phim “Chủ Nhật Buồn” là hai nhân vật chẳng dính dáng gì với nhau ! Tuy là bài thơ “tưởng tượng”, nhưng lúc chép lại bài này tôi cũng thấy bâng khuâng, một vài ý nghĩ chợt vụt tới …

Gió chiều ru nhè nhẹ
Lòng lữ khách vơi sầu
Bóng người xưa dần khuất
Tiễn thời gian qua mau
Lúc còn trẻ, Einstein có một thắc mắc lạ lùng: “Chuyện gì sẽ xảy ra nếu ta lướt theo ánh sáng ?”. Sau này lý luận về ánh sáng của Einstein là những bước đột phá trong ngành Vật Lý.
 
Lướt theo ánh sáng thì như vậy, còn lướt theo nỗi buồn thì sao ? Theo tôi lướt theo nỗi buồn chỉ có … buồn thêm thôi ! Biết vậy mà nhiều lúc người ta vẫn … lướt !
 
New Jersey, một ngày đầu thu 2013
 
Đoàn Tất Trung
Xem phim hay Chủ Nhật Buồn:

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: