Vũ Thất

Bảo Bình 1

Con đường tơ lụa

*** Câu chuyện Hồi Giáo: (click)

1. Bành trướng trên Con Đường Tơ Lụa

Ngô Nhân Dụng

 
Nhân dịp Hội Nghị APEC, các nước Châu Á và Thái Bình Dương tại Bắc Kinh, Trung Quốc mới ký thêm một thỏa ước thứ nhì mua khí đốt của Nga. Tháng Năm vừa qua, Nga đã thỏa thuận bán mỗi năm 38 tỷ mét khối khí đốt cho Trung Quốc trong vòng 30 năm; hợp đồng trị giá 400 tỷ mỹ kim. Lần này, mỗi năm Nga sẽ bán thêm 30 tỷ mét khối, được trả 284 tỷ đô la Mỹ. Với hai hợp đồng trong vòng sáu tháng, Nga sẽ cung cấp 17% số lượng hơi đốt Trung Quốc cần dùng từ nay đến năm 2020.


Khí đốt từ miền Đông nước Nga sẽ được đưa qua ống dẫn dầu khí chạy xuyên qua các nước Trung Á, chung quanh con đường lịch sử gọi là Con Đường Tơ Lụa. Con đường này từng được khai phá từ hai ngàn năm trước, đã nối liền Trung Quốc với các nước Ấn Độ, Tây Á, Trung Đông và Châu Âu; từ Venetia nước Ý sang kinh đô Trường An của nhà Đường. Đường Tơ Lụa chỉ mất vai trò thương mại quan trọng từ thế kỷ 16, 17, khi ngành hàng hải thế giới phát triển, hàng hóa được chuyển qua đường biển nhanh chóng, chi phí rẻ hơn. 
 
Nhưng tháng Chín năm 2013, Chủ Tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã làm sống lại con đường trên, ông đề nghị một “Vòng Đai Kinh Tế Đường Tơ Lụa” trong một chuyến viếng thăm các nước Trung Á. trong chuyến đi này, Tập Cận Bình đã ký các hợp đồng dầu khí trị giá 30 tỷ đô la, với các nước Kazakhstan, Kyrgyzstan, và hứa đầu tư ba tỷ cho hạ tầng cơ sở. Vòng đai Đường Tơ Lụa, (Ty Thao chi lộ Kinh tế đới) là một hệ thống các trục giao thông và đặc khu mậu dịch tự do sẽ nối kết vùng Đông Châu Á với Nam Á, Trung Đông, kéo dài từ bờ Tây Thái Bình Dương tới biển Baltic, với ba tỷ người, gần bằng nửa dân số thế giới. Đường xe lửa nối liền Trung Quốc với Châu Âu đã hoạt động, đi qua Kazakhstan, Nga, vân vân, cho tới hải cảng Duisburg tại Đức quốc. Trong Tháng Chín vừa qua, chuyến hàng đầu tiên chở xe hơi xuất cảng từ Châu Âu sang Trung Quốc đã tới nơi trên đường sắt. Hàng hóa di chuyển suốt con đường này chỉ mất 15 ngày, so với 40 ngày nếu đi đường biển.
 
Sang Tháng Mười, Tập Cận Bình bay sang Indonesia cũng đưa ra dự án một “Đường Tơ Lụa trên biển thế kỷ 21.” Ông nhắc lại tấm gương Đô đốc Trịnh Hòa vào thế kỷ 15 đã dẫn đầu hàng ngàn thương thuyền đi khắp vùng biển Nam Á. Đường Tơ Lụa trên biển sẽ mở ra các thương cảng, khu công nghiệp, từ Đông Nam Á, cho tới Sri Lanka, Kenya và Hy Lạp. Để tài trợ cho các chương trình phát triển trên, một Ngân Hàng Phát Triển của Khối BRIC (Brazil, Russia, India, China và Nam Phi) đã ra đời, với số vốn 100 tỷ Mỹ kim; trụ sở đặt tại Thượng Hải. Một công ty Trung Quốc đã hợp tác với Malaysia xây dựng một khu công nghiệp, một hải cảng nước sâu chuyên chở container, và đầu tư một tỷ đô la vào một nhà máy thép. Hai bên coi đây là một phần trong Đường Tơ Lụa trên biển. Du hành ở Nam Á cũng vào Tháng Chín, Tập Cận Bình đã cắt băng bắt đầu công trình xây một thành phố cảng ở Colombo, thủ đô Sri Lanka.
 
Hai dự án Đường Tơ Lụa trên đất liền và trên biển sẽ đánh dấu sự nghiệp của Tập Cận Bình trong lịch sử Trung Quốc. Trong một cuộc họp thượng đỉnh sau đó với các nước Đông Á, trong đó có Việt Nam, Tập Cận Bình còn đưa ra một “Khái niệm An ninh mới” cho Châu Á: “Người châu Á sẽ giải quyết các vấn đề của Châu Á, xử lý việc Châu Á, và bảo vệ an ninh trong Châu Á.” Thông điệp này rõ ràng nhắm gửi cho chính phủ Mỹ.
 
Ai cũng biết rằng cuộc chạy đua giữa các cường quốc trong thế kỷ 21 sẽ là cuộc đua kinh tế. Trong lúc Tập Cận Bình vẽ ra giấc mộng hai Đường Tơ Lụa thì Tổng Thống Mỹ Barack Obama cũng đang mở mặt trận ngoại giao kinh tế. Sau Hội Nghị APEC tại Bắc Kinh, ông Obama sẽ bay sang Myanmar dự Hội Nghị Thượng Đỉnh Á Đông, rồi qua Úc họp khối G-20, gồm 20 nước công nghiệp tiến bộ nhất. Ông Obama có thể vững tâm nói chuyện kinh tế với các nước khác vì kinh tế nước Mỹ đang trên đà tăng trưởng lại, phát triển nhanh nhất trong số các nước kinh tế cao, từ Châu Âu qua Nhật Bản và Úc. Trong khi đó, kinh tế Trung Quốc đang trên đà trì trệ, và loay hoay chưa tìm ra cách chuyển từ một nền kinh tế dựa trên lao động rẻ tiền sang việc sản xuất những món hàng công nghiệp cao cấp hơn.
 
Đối lại với những Đường Tơ Lụa mới còn trên giấy tờ, Tổng Thống Barack Obama đang cổ động cho một khối mậu dịch tự do xuyên Thái Bình Dương gồm 12 quốc gia trong đó không có Trung Quốc, Trans-Pacific Partnership, hay TPP. Ngay trong thời gian Hội Nghị APEC ở Bắc Kinh, ông Obama cũng ngồi xuống cùng 11 người đứng đầu chính phủ khác để thảo luận tiếp về TPP mà ông Tập Cận Bình không được mời dự. Sự nghiệp ngoại giao của ông Obama sẽ được đánh dấu bằng TPP, nếu trong hai năm sau cùng ông đạt được một thỏa hiệp.
 
Điều đáng mừng cho ông là Đảng Dân Chủ của ông đã thất bại lớn trong kỳ bàu cử vừa qua. Vì Đảng Dân Chủ đã gây nhiều trở ngại cho TPP vì đòi hỏi những điều kiện bảo vệ quyền lợi người lao động cũng như bảo đảm về sinh môi. Năm tới cả hai viện Quốc Hội Mỹ do Đảng Cộng Hòa kiểm soát, mà đa số họ đều ủng hộ mậu dịch tự do.
 
Một điều ông Obama đã xin Quốc Hội thông qua là được quyền yêu cầu Quốc Hội dùng thủ tục “biểu quyết nhanh” (fast-track). Theo thủ tục này, các đại biểu Quốc Hội không được đòi kèm theo một tu chính nào vào dự luật thỏa ước mậu dịch; họ chỉ được phép biểu quyết đồng ý hay bác bỏ mà thôi. Trưởng khối đa số Dân Chủ tại Thượng viện đã từ chối không cho ông Obama quyền đó. Sang năm, đa số nghị sĩ Cộng Hòa có thể sẽ đồng ý sớm.
 
Trở ngại lớn sau cùng khiến TPP gặp khó khăn là chính sách bảo vệ nhà nông của chính phủ Nhật Bản; vì thế họ đánh thuế nông sản nhập cảng rất cao. Thuế gạo nhập cảng vào Nhật lên tới 778%, nhập cảng đường 328%. Vì chính sách đó mà dân Nhật phải chi tiêu đến 14% lợi tức cá nhân cho việc ăn uống, trong khi dân Mỹ chỉ dùng đến 7%. Thủ tướng Nhật sẽ phải thuyết phục các đại biểu Quốc Hội và dân chúng Nhật về lợi ích của TPP; nếu không thì chính phủ Mỹ sẽ phải thuyết phục Quốc Hội và dân chúng tại sao lại khoan miễn cho Nhật Bản trong vấn đề nông phẩm.
 
Cuộc chạy đua về ngoại giao bằng kinh tế giữa Mỹ và Trung Quốc, giữa Vòng Đai Đường Tơ Lụa và TPP sẽ tiếp diễn. Một điều hiển nhiên là ông Tập Cận Bình có 10 năm để thực hiện giấc mộng của ông, còn các ông hay bà tổng thống Mỹ chỉ có chừng bốn năm!
 
Nhưng giấc mộng kinh tế của Trung Quốc cũng có khi chỉ là ảo mộng. Người ta không biết được các nước khác sẽ đáp ứng với những dự án của Tập Cận Bình ra sao. Các hợp đồng mua bán dầu và khí đốt giữa Nga và Trung Quốc nằm trong chương trình phát triển Vòng Đai Đường Tơ Lụa. Tuy nhiên, người ta đã có kinh nghiệm, trong các cuộc gặp gỡ thượng đỉnh giữa Nga và Trung Quốc, những thỏa hiệp lớn lao chưa bao giờ được tiến hành vì những bất đồng về chi tiết, giá cả, hai bên không thể thỏa thuận được.
 
Ngoài ra, kinh nghiệm cho thấy những nước được Trung Quốc đem đổ tiền vào đầu tư có lúc cũng lo lắng và nghĩ lại, vì không biết Bắc Kinh còn có những mưu đồ nào. Năm 2011, Myanmar đã đột ngột đơn phương cắt đứt hợp đồng xây dựng một đập thủy điện trị giá hơn 3 tỷ rưỡi đô la. Pakistan đã ký một hợp đồng làm đường xe lửa nối liền với Trung Quốc, nhưng sau đó dự án đã tạm ngưng. Tháng Tư năm 2014, chính phủ Iran đã chấm dứt một hợp đồng với Công ty China National Petroleum, trị giá 2.5 tỷ, ngưng hợp tác khai thác dàu ngoài khơi Nam Azadegan.
 
Khó khăn lớn và trở ngại căn bản nhất cho ông Tập Cận Bình vẫn là nền kinh tế Trung Quốc vẫn nằm trong tay các thư lại được đảng cộng sản bổ nhiệm chứ không do tư nhân đóng vai chủ động. Trong mấy chục năm qua, các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc đã đem đầu tư hàng trăm tỷ mỹ kim khắp thế giới, nhưng sau cùng hầu hết đều chỉ phung phí tài sản quốc gia. Chủ tịch hội khai mỏ Trung Quốc ước lượng rằng số tiền đầu tư vào mỏ nguyên liệu đã tăng từ hơn 8 tỷ năm 2005 đã tăng lên tới hơn 53 tỷ năm 2013; nhưng 80% các vụ đầu tư ra nước ngoài đã thất bại. Nguyên nhân chính vì các quản đốc kinh doanh Trung Hoa thiếu kinh nghiệm, nhưng lý do quan trọng hơn nữa là họ được sử dụng “tiền nhà nước,” giống như “tiền chùa.”
 
Năm 2010, công ty Trung Quốc Sinopec mua một phần vốn của công ty dầu Syncrude tại Canada, do Syncrude bán lại. Họ trả 4.65 tỷ đô la, cao 10% hơn giá thị trường. Nhưng sau đó công ty Canada đã xuống dốc vì chi phí quá cao trong khi giá dầu lửa trên thế giới xuống. 
 
Công ty Cnooc của Trung Quốc trả hơn 15 tỷ đô la mua công ty Nexen ở Canada vào năm 2012, năm nay tiền lời của Nexen đã xuống chỉ còn bằng một phần năm thời 2010. 
 
Vụ đầu tư sai lầm gây rắc rối và lỗ lã nổi tiếng nhất thuộc về công ty Citic, thành lập ra Citic Pacific để khai thác mỏ sắt ở Australia. 
 
Công ty Trung Quốc đã bỏ ra gần 10 tỷ đô la, vay nợ thêm 3.6 tỷ. Sau tám năm bây giờ trị giá tài sản chỉ còn 7 tỷ; trong khi đang phải tranh tụng trước tòa vì không làm đúng những cam kết. Chưa kể là vụ đầu tư này đã gây ra làn sóng bài Trung Quốc trong nước Úc. 
 
Cuối cùng, trong các cuộc chạy đua kinh tế ai thắng ai thua là do khả năng kinh doanh trong thị trường chứ không phải do các lãnh tụ tưởng tượng. Giấc mộng bành trướng trên Con Đường Tơ Lụa của ông Tập Cận Bình sau cùng sẽ thành ảo mộng chỉ vì kinh doanh thiếu hiệu quả, chứ không cần ai ngăn cản.
 Ngô Nhân Dụng
nguồn: diendantheky.com
 

2. Huyền thoại về “con đường tơ lụa”…

Hiểu hơn về con đường mang theo nhiều điều vĩ đại và chứa đầy sự thú vị mà con người thời xưa đã tạo ra…

Con đường tơ lụa (The Silk Road) là một tuyến đường thông thương quan trọng của nhân loại trong suốt một thời gian dài lịch sử. Nhờ có con đường tơ lụa, những vùng đất, nền văn hóa mới được tìm ra và là động lực cho sự phát triển của cả châu Á, châu Âu trên nhiều lĩnh vực.
 
Từ một con đường vĩ đại…
 
Con đường tơ lụa bắt đầu được hình thành từ thế kỷ thứ 2TCN, khi ấy Trương Kiên – một triều thần của Hán Vũ Đế đã nhận lệnh đi về phía Tây để liên minh với những quốc gia và dân tộc mới. 

Con đường tơ lụa trải dài từ Á qua Âu được mô phỏng thời xưa.
Cuộc hành trình của Trương Khiên không mang lại thêm mối quan hệ nào mới cho nhà Hán nhưng giúp ông có thêm nhiều kiến thức về nền văn hóa phương Tây, tuyến đường mới và đặt nền móng cho con đường tơ lụa.
Trong lịch sử, người Trung Hoa mang vải lụa, gấm vóc… đến Ba Tư và La Mã đồng thời những doanh nhân các vùng khác cũng tìm đường đến với Trung Hoa.


Từ đây, con đường tơ lụa phát triển với tốc độ chóng mặt, bắt nguồn từ Phúc Châu, Hàng Châu, Bắc Kinh của Trung Quốc qua Mông Cổ, Ấn Độ, Kazakhstan, Thổ Nhĩ Kì, Hy Lạp…
Từ thế kỷ thứ VII, con đường tơ lụa trên biển ra đời bởi các thương gia Ả Rập. Sau đó, các quốc gia như Bồ Đào Nha, Anh, Pháp, Hà Lan lần lượt kéo đến Trung Quốc buôn bán qua đường biển với tốc độ nhanh, an toàn hơn.
… những món hàng giá trị và kỳ lạ… 
 
Gọi là con đường tơ lụa vì mặt hàng buôn bán chính và đầu tiên trên con đường huyền thoại chính là tơ lụa. Vào thế kỷ thứ 3 TCN, Trung Quốc đã tìm ra cách trồng dâu nuôi tằm, dệt lụa sớm nhất trên thế giới.
Tuy nhiên, tơ lụa thời đó chỉ dành riêng cho vua chúa và hàng quý tộc ở Trung Quốc. Kể từ khi có con đường tơ lụa, các thương gia Trung Quốc quyết định đem sản phẩm này tới phương Tây.

Lụa một thời được coi là tiền tệ trên con đường này.
Những bậc đế vương hay nhà quý tộc của La Mã rất thích lụa Trung Hoa. Họ mong muốn sở hữu thứ hàng này đến mức sẵn sàng đổi chỗ lụa đó bằng vàng với cân nặng tương đương.
 
Nhận thấy lợi nhuận khổng lồ từ thị trường mới, các thương gia Trung Quốc tăng cường vận chuyển hàng hóa tới La Mã, Ai Cập. Đồng thời, người dân phương Tây cũng lên đường tới Trung Quốc để buôn bán và truyền bá tôn giáo.
 

Nô lệ cũng là một món hàng phổ biến trên con đường tơ lụa.
 
Sau một thời gian, số lượng hàng hóa trên con đường tơ lụa ngày một đa dạng: từ đá quý, các loại gia vị, khoáng sản, thuốc… hay cả các loài động vật. Ngược lại, ngựa Ba Tư cũng trở thành món hàng giá trị và đắt đỏ mà các lái buôn thời bấy giờ trao đổi trên con đường tơ lụa. 
 
Không chỉ các loài động vật, nô lệ cũng bị buôn bán dọc theo con đường tơ lụa. Họ hầu hết là những người dân thường vô tội bị bắt trong các cuộc chiến tranh, tội phạm hay nợ một món tiền lớn mà không thể trả.
 
… đến động lực phát triển các nền văn minh nhân loại
 
Không chỉ có ý nghĩa về mặt giao thương, con đường tơ lụa còn tạo nên động lực để thúc đẩy khoa học phát triển trong thời kỳ này. Những cuộc buôn bán, thám hiểm giúp con người có cái nhìn mới về tự nhiên, địa lý, chính trị.
 
Thông qua con đường này, văn hóa các nước cùng nhiều tôn giáo được giao thoa khắp nơi. Ở các thành phố lớn trên con đường tơ lụa như Samarkand, ngoài kinh tế thì tôn giáo cũng là vấn đề rất đáng tự hào. 
 

Rất nhiều nhà thờ, giáo đường Kitô giáo, Do Thái giáo, hay chùa chiền đều được dựng lên ở khắp nơi. Mọi tôn giáo đều được chấp nhận và tôn trọng trên con đường tơ lụa. Chính quan điểm thể hiện sự tiến bộ, tạo tiền đề cho các nền văn minh phát triển.
 
Con đường tơ lụa cũng là nơi để nhiều nhà thám hiểm viết nên tên tuổi của mình, điển hình nhất là Marco Polo (1254 – 1324). Ông là một người Ý, sống vào thế kỷ XIV và đã sử dụng con đường tơ lụa để khám phá nhiều vùng đất mới ở Trung Quốc. Marco thậm chí còn được vua Hốt Tất Liệt phong một chức quan. Khi trở về lại châu Âu, ông đem theo nhiều kiến thức cùng sản vật Trung Hoa. 
 
Chân dung nhà thám hiểm Marco Polo.
Tương truyền rằng, món mì Ý chính là mì của Trung Hoa được Marco Polo đem về Ý qua con đường tơ lụa. Sau này ông viết lại cuộc hành trình thú vị của mình trong cuốn sách “Marco Polo du ký” và trở thành một nhà thám hiểm vĩ đại của toàn nhân loại.
Sự suy tàn của con đường vĩ đại
Các cuộc chiến tranh liên miên cùng nạn đạo tặc, cướp phá khiến cho những đoàn người buôn bán luôn gặp nguy hiểm, con đường tơ lụa vĩ đại dần suy thoái.
Tuy nhiên sau khi đế quốc Nguyên Mông mở rộng bờ cõi ra khắp châu Á và châu Âu, công việc buôn bán nơi đây thịnh vượng trở lại. Nhưng chính con đường này vô tình lại phát tán dịch bệnh “Cái chết đen” ra khắp châu Âu và Trung Á trong năm 1348 – 1350. Căn bệnh này giết hại gần 60% dân số của châu Âu và tác động không nhỏ tới hoạt động của con đường tơ lụa.
Thành phố cổ heo hút người Samarkand.
Cuối cùng con đường tơ lụa vĩ đại cũng tan rã vào thập niên 1400 bằng hàng loạt sự kiện đáng buồn. Tại Trung Quốc, nhà Minh lên nắm quyền đã khống chế con đường tơ lụa. Việc bắt nộp thuế cao đã khiến nhiều thương gia phải tìm đến con đường vận chuyển khác.
Sự phát triển của đế chế Ottoman khiến cho tuyến đường nối phương Tây và phương Đông bị chặn đứng. Con đường tơ lụa từ đây chìm vào dĩ vãng và những hào quang của nó cũng tiêu tan để lại nhiều thành phố cổ heo hút.
* Bài viết sử dụng tư liệu tham khảo từ các nguồn: National Geographic, Wikipedia…

 

3. CON ĐƯỜNG TƠ LỤA, CON ĐƯỜNG ĐỐI THOẠI

Trần Văn Khê



Từ 4 năm nay, Unesco đã lập ra chương trình 10 năm về đề tài “Con đường tơ lụa, con đường đối thoại” (1987-1997) với mục đích không những tìm hiểu văn hóa của các dân tộc sống dài theo con đường mà từ xưa bao nhiêu đoàn người đã từng đi, chở trên lưng lạc đà ngọc ngà, châu báu, đồ gia vị, bạc vàng…; đã băng rừng lướt bụi, vượt đồi, qua nương để tìm mua cho được tơ lụa sản xuất từ đất nước Trung Hoa xa xôi. Họ không chỉ là những thương gia, mà cũng có lắm sứ giả muốn đặt liên hệ ngoại giao giữa nước mình và các nước cách xa ngàn dặm, những người muốn nối liền Đông, Tây.

Unesco đã tổ chức những đoàn “thám hiểm” cho công việc nghiên cứu. Đoàn đầu tiên gồm có nhiều nhà thông thái về dân tộc học, sử học, âm nhạc học, xã hội học, những nhà nhiếp ảnh, quay phim, ký giả, văn sĩ… đi trở lại trên con đường tơ lụa ngày xưa, theo đường bộ, bắt đầu từ Xi’an, Trung Quốc (Tây An ngày nay mà cũng là Trường An ngày xưa), ngang qua sa mạc Gobi, dọc theo sa mạc Taklamakan, đến đô thị Kashgar ở chân núi Pamir(Afghanistan). 

Tây An cổ thành

Sa mạc Gobi

Bản đồ địa khu Kashgar (Kaxgar, còn gọi là Khách Thập Địa Khu 喀什地区) thuộc Khu tự trị dân tộc Duy Ngô Nhĩ Tân Cương của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa

Đô thị cổ Kashgar dưới chân núi Pamir

Sa mạc Taklamakan (塔克拉玛干沙漠, Tháp Khắc Lạp Mã Can sa mạc), cũng gọi là Taklimakan, là một sa mạc tại Trung Á, trong khu vực thuộc Khu tự trị dân tộc Duy Ngô Nhĩ Tân Cương của Cộng hòa nhân dân Trung Hoa. Nó có ranh giới là dãy núi Côn Luân ở phía nam, dãy núi Pamir và Thiên Sơn (tên cổ đại núi Imeon) ở phía tây và phía bắc.


Một đoàn khác đi theo đường biển từ Địa Trung Hải đến Phi Luật Tân ngang qua nhiều nơi như Alexandrie, Mascale, Karachi, Goa, Colombo, Malacca, Surabaya.

Đoàn đi đường bộ đã hoàn thành sứ mạng, và đã về báo cáo tại Unesco. Đoàn theo đường thủy còn đang bồng bềnh trên mặt biển.

Dài trên đường đi, các đô thị, làng mạc dọc theo con đường tơ lụa đã tổ chức đón chào phái đoàn bằng những bản nhạc, điệu múa do dân bản xứ trình bày. Những cuộc hội thảo khoa học có sự tham gia của các nhà khảo cổ, dân tộc học châu Á, những cuộc viếng thăm di tích lịch sử, xem nhiều hiện vật đã khai quật từ hàng chục năm nay diễn ra sôi nổi. Những nhà khảo cứu trong đoàn đã có cơ hội thấy tận mắt những hiện vật mà thời gian và cát bụi đã chôn vùi trong lòng đất, nay được đem ra ánh sáng, hay được chiêm ngưỡng bao nhiêu loại xiêm y rực rỡ sắc màu, bao nhiêu vũ điệu nhịp nhàng uyển chuyển của nhiều sắc tộc mà từ trước đến nay chỉ “văn kỳ thinh, nhi bất kiến kỳ hình” (nghe tên mà chưa thấy mặt), lại được nghe tận tai những âm điệu lạ kỳ phát ra từ những nhạc khí thô sơ mà tinh tế, những giọng hát ngân vang giữa núi cao hiểm trở, giữa khoảng rộng mênh mông của sa mạc nắng gió… Âm thanh và hình ảnh đã được ghi đầy đủ, trên băng video, băng ca-xết, ảnh in ra, ảnh rọi đèn… Nhưng đó vẫn là những thức ăn tinh thần loại “đồ hộp”, có chất bổ mà thiếu chất tươi.

Nhà Văn Hóa Thế Giới tại Paris, để hưởng ứng chương trình của Unesco, đã mời 9 đoàn nghệ thuật từ các nước ở dọc theo hay cuối Con đường tơ lụa sang biểu diễn tại kinh đô Ánh sáng từ ngày 23 tháng 5 đến ngày 25 tháng 6 dương lịch năm 1991.

Chúng tôi không ghi lại trong chi tiết các chương trình nghệ thuật, vì bài này khi đến tay các bạn đọc thì tiếng đàn, giọng hát của các nghệ sĩ từ các nước châu Á đến biểu diễn tại Paris đã chìm trong ký ức của các thính giả phương Tây.

Các loại nhạc này cũng đã mấy lần được giới thiệu trên sân khấu của Nhà Văn hóa Thế giới, của Bảo tàng viện Guimet, của nhà hát Mandapa, nhưng chưa có lần nào liên tục trong một tháng trời với một chủ đề rõ rệt như lần này.

Trong 4 đêm liền, từ 23 đến 26 tháng 5, danh ca miền Bắc Ấn Độ,Guishan Bharti đã làm say mê người mộ điệu bằng những bài hát theo lối Thumri, tình ca bay bướm, lối Gazal gốc tự Ba-Tư, có những bài thơ trữ tình, đượm chút ít tư tưởng triết lý, loại thơ đã làm cho hai thi hào Ba Tư Hafez và Saadi nổi danh trên thi đàn thế giới. 

Miền Bắc Ấn Độ đã bao lần gặp gỡ thi ca và âm nhạc Ba Tư. Nhà thơ Amir Khusru, vừa là thi sĩ vừa là nhạc sĩ, từ thế kỷ thứ 13 đã đem đến miền Bắc của Ấn Độ cây đàn 3 dây của Ba Tư tên là sêtar( là ba, tar là dây). Qua Ấn Độ, tên đàn chuyển thành sitar. Khi thấy với 3 dây không thể diễn tả hết tình cảm theo phong cách Ấn Độ, ông cho thêm 3 dây nữa. Cây đàn Ấn Độ từ đó có 6 dây mà vẫn còn mang tên sitar. Ngay cả khi người con của nhạc sư Tansen vào thế kỷ thứ 17, thêm 1 dây đàn thứ 7, đàn cũng còn giữ tên sitar mà ngày nay, nhờ đàn ấy, các nhạc sư Ấn Độ như Ravi Shankar, Vilayat Khan đã nổi tiếng khắp hoàn cầu. Cây đàn đã làm cho một trong các cậu ca sĩ của nhóm nhạc The Beatles là George Harrison, danh ca người Anh say mê và đến Ấn Độ tìm thầy để học.

Ba tài từ cổ điển vùng Azerbaidjan (Liên Xô) chỉ hát trong hai đêm. Truyền thống âm nhạc vùng này không khác truyền thống cổ điển Ba Tư bao nhiêu. Anh Zayit Gouliev vừa hát vừa đệm trống daf, trống một mặt da, vỗ vào giữa mặt trống nghe tiếng doum, vỗ ngoài bìa trống nghe tiếng teck, như trống zarb của Ba Tư. Anh Mohled Moussimov đệm đàn tar, một nhạc khí có 3 dây đôi, khảy với một miếng tăm bằng vỏ sọ dừa mài, có thùng đàn hình hai trái tim đâu đầu vào nhau, bằng gỗ dâu bịt da bào thai trừu con. Đàn tar dạo mở đầu câu hát, khi đưa hơi, khi tiếp hơi, khi đàn chung với cây kemantchecó 4 dây và cung kéo như loại nhị, hồ. Anh Fakhoddin Dadachevđàn này rất hay, tiếng đàn trong trẻo, cao vút, lúc khoan thai, lúc dồn dập. Chương trình mỗi đêm gồm có hai phần. Mỗi phần có ba đoạn: đoạn đầu đàn theo cổ điển, tiếng đàn giọng hát quyện nhau, từ âm vực thấp đến bực cao, từ nhạc khúc này chuyển sang nhạc khúc khác, trong một điệu thức chánh được chọn, đoạn hai là độc tấu một nhạc khí cho người xả hơi, và đoạn ba hát đàn theo một điệu dân ca.

Tiếp tục, các đoàn nghệ sĩ Mông Cổ diễn 5 đêm. Năm nay, đoàn Mông Cổ rất hùng hậu, gồm có 18 nghệ sĩ, giới thiệu loại kịch có tính chất tôn giáo gọi là Tsam, trong đó các diễn viên đều mang mặt nạ, ngoài các giọng hát độc đáo khoomei – nghĩa là một người hát ra hai giọng, giọng trầm làm trì tục và giọng cao là bồi âm phát ra thành nét nhạc.

Ba đoàn dân tộc thiểu số của Liên Xô vùng SyberiaVolga vàOuzbekistan trình diễn dân ca và những điệu múa dân tộc. Một đoàn Trung Quốc giới thiệu cổ nhạc từ Trường An, mới phục hưng lại từ năm 1985. Một đội trống của Nhựt Bổn mà diễn viên phải vừa đánh vừa múa, lại mang cả mặt nạ, và một nhạc sĩ nổi tiếng của Afghanistan độc tấu đàn rhobab, đàn dây đặc biệt vùng Trung Nam Á.

Trong một tháng trời, gần như mỗi đêm, tại Nhà Văn Hóa Thế Giới, đều rền vang tiếng nhạc châu Á, để cho thính giả người Pháp, người Âu và cả người châu Á thưởng thức nhạc truyền thống cổ điển lẫn nhạc dân gian, và tưởng chừng như mình đang đi dọc theo con đường tơ lụa bằng âm thanh. Xem múa, nghe nhạc, người thính giả nhận thức rằng tự ngàn xưa, nền văn minh châu Á rất phong phú và tinh vi.

“Con đường tơ lụa” có khi cũng gọi là “con đường gia vị”, “con đường đồ sứ”… là con đường mà vì mục đích thương mại hay chánh trị, đã là “con đường đối thoại”, là nơi gặp gỡ giữa Đông, Tây.

Unesco ngày nay muốn mở rộng cuộc đối thoại đó.

Có đối thoại mới có thể hiểu nhau.

Có hiểu nhau, các dân tộc khác nhau mới dễ thương yêu nhau hơn.

Có hiểu nhau, thươmg nhau, mới dễ chung sống với nhau trong Hòa Bình.

“Con đường tơ lụa”, đã là “con đường đối thoại”, sẽ là “con đường hoà bình” nếu trên con đường ấy, nghi kỵ do không hiểu nhau, hận thù do chiến tranh đã xảy ra nhường chỗ cho “tình thương”, cho “tình người”.

Mong sao “con đường tơ lụa” sẽ là “con đường hữu nghị”, là “con đường của tình thương” !


Trần Văn Khê 
nguồn: tranquanghai.info

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: